Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Avrupa Konseyi’ne üye devletler arasında bireylerin ve şirketlerin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne aykırı hareket eden devletlere karşı bireysel başvurularını inceleyen ve kararlar veren bir yargı organıdır. Mahkeme, Strasbourg, Fransa’da bulunmaktadır. AİHM, 1959 yılında faaliyete geçmiştir.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) tarihçesi, insan haklarının korunması amacıyla kurulan Avrupa Konseyi’nin oluşumuyla başlar:
1949: Avrupa Konseyi’nin Kuruluşu: Avrupa Konseyi, 5 Mayıs 1949’da Londra’da kuruldu. Kuruluş amacı, Avrupa’da demokrasi, hukukun üstünlüğü, insan hakları ve temel özgürlüklerin korunmasıydı. İlk başta, Konsey’in ana belgesi olan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi hazırlık aşamasındaydı.
1950: Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin İmzalanması: Avrupa Konseyi üye devletleri, 4 Kasım 1950 tarihinde Roma’da Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ni imzaladılar. Sözleşme, Avrupa’da temel insan hakları ve özgürlüklerini güvence altına almayı amaçlıyordu.
1959: Avrupa İnsan Hakları Komisyonu’nun Kuruluşu: Sözleşme’nin yürürlüğe girmesinin ardından, Avrupa İnsan Hakları Komisyonu 1959 yılında kuruldu. Komisyon, bireylerin başvurularını inceleyerek devletlere karşı mahkemeye başvurulması gerekip gerekmediğine karar veriyordu.
1960’lar: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Kuruluşu: Komisyon’un iş yükü arttıkça, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin kurulması kararı alındı. Mahkemenin kuruluşu, Sözleşme’nin bir protokolü olan Protokol No. 11’in kabul edilmesiyle gerçekleşti. Mahkeme, 1 Kasım 1998 tarihinde resmi olarak faaliyete geçti.
1998: Protokol No. 11 ve Mahkemenin Kuruluşu: Protokol No. 11, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin komisyonun rolünü devralması ve doğrudan bireylerin mahkemeye başvurabilmesini sağlamıştır. Mahkeme, Strasbourg, Fransa’da faaliyet göstermektedir.
Ana görevi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ni (AİHS) ihlal edildiğine dair bireysel başvuruları ele almak ve üye devletleri insan hakları ihlalleri konusunda sorumluluklarına uymaya çağırmaktır.
AİHM’nin temel özellikleri şunlardır:
Bağımsızlık ve Tarafsızlık: AİHM, bağımsız ve tarafsız bir mahkemedir. Mahkeme üyeleri, üye devletler tarafından seçilen bağımsız ve yeterli bilgiye sahip hukukçulardan oluşur.
Bireysel Başvuruları İnceleme Yetkisi: Bireyler, AİHS’ye aykırı hareket eden devletlere karşı bireysel başvuruda bulunabilirler. Bu başvurular, AİHM tarafından incelenir ve mahkeme gerekirse devleti sorumlu tutabilir.
Genel AİHM Yetkisi ve Kamuoyu Katılımı: AİHM, genel yetkisiyle Avrupa Konseyi üye devletlerinden kaynaklanan davalara bakabilir. Ayrıca, sivil toplum kuruluşları, devletler veya başka türdeki başvuru yapma yetkisine sahip olmayan bireyler de mahkemenin çalışmalarına müdahil olabilir.
Kararların Uygulanması: AİHM’nin verdiği kararlar bağlayıcıdır ve devletlere, mahkemenin tespit ettiği hukuki yükümlülükleri yerine getirme zorunluluğu getirebilir. Devletler, AİHM kararlarını uygulamakla yükümlüdür.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, bireylerin ve toplumların insan haklarını korumak ve savunmak için önemli bir mekanizma olarak kabul edilmektedir.
