TÜRK HUKUKUNDA MİRASÇILIK, SAKLI PAY VE TENKİS DAVASI
Türk hukuk sistemi yasal mirasçılık yanında mirasbırakanın kendi iradesi ile belirlediği iradi mirasçılığı da kabul etmiştir. İradi mirasçı atanması ancak ölüme bağlı tasarruf ile belirlenebilir. Ölüme bağlı tasarruflar vasiyetname ve miras sözleşmesidir. Vasiyetname ve miras sözleşmelerinin içeriklerinde yapılabilecek çeşitli işlemler vardır. Bu içeriklere maddi anlamda ölüme bağlı tasarruflar denilmektedir. Örneğin: İradi mirasçı atama, Mirasçılara koşul ve şart getirme, vasiyet alacaklısı atama, art ve yedek mirasçı atama, mirasçı ile mirastan feragat sözleşmesi yapma, mirasçıyı mirastan çıkarma, vasiyeti yerine getirme görevlisi atama bunlara örnek sayılabilir.
YASAL MİRASÇILAR KİMLERDİR?
A- Kan Hısımları
Kan hısımı olan mirasçılar kanunda üç gruba ayrılmıştır. Bu mirasçılık gruplarından her biri ayrı zümre kabul edilmektedir. Bu zümrelerden öndeki zümrede mirasçı varsa sonraki zümrelere miras geçmez.
1. Zümre: Mirasbırakanın altsoyudur. Örneğin Mirasbırakanın çocukları, torunları, torunların çocukları
2. Zümre: Mirasbırakanın anne ve babası ve anne babasının altsoyudur. Bu gruba anne baba, kadeşler, kardeş çocukları gibi mirasçılar girmektedir.
3. Zümre: Murisin büyükanne ve büyükbabası ve onların altsoyudur. Büyükanneler ve büyükbabalardan biri, birkaçı veya tümü mirasbırakandan önce ölmüşse, ölenin altsoyu olan kişiler (teyze-dayı-hala-amca gibi) mirasçı olur.
B- Sağ Kalan Eşin Mirasçılığı
Sağ kalan eş hangi zümre ile mirasçı olduğuna göre miras payı değişir.
Eş 1. zümre ile birlikte mirasçı olursa (Mirasbırakanın çocukları, torunları, torunların çocukları) miras payı tüm mirasın dörtte biridir
Eş 2. zümre ile birlikte mirasçı olursa (Mirasbırakanın anne ve babası ve anne babasının altsoyu olan kardeşler yeğenler gibi) miras payı tüm mirasın dörtte ikisidir (Terekenin yarısı)
Eş 3. zümre ile birlikte mirasçı olursa (Mirasbırakanın büyükanne büyükbaları ve onların altsoyu olan amca dayı hala teyze gibi) miras payı tüm mirasın dörtte üçüdür
Eş tek başına mirasçı olursa miras payı terekenin tamamıdır.
MİRASTA SAKLI PAY NEDİR?
Kanunda sayılan haller dışında mirasçının mirasbırakan tarafından mahrum bırakılamayacağı miras payına saklı pay denir. Kanunumuzda saklı paylı mirasçılar mirasbırakanın altsoyu, anne babası ve sağ kalan eşi olarak sınırlı sayıda belirtilmiştir. Mirasbırakanın kardeşleri, yeğenleri, büyükanne büyükbabaları saklı paylı mirasçı değildir. Peki saklı paylı mirasçıların kanuni miras paylarının ne kadarı saklıdır?
-
Altsoyun (çocukları torunları) yani birinci zümre mirasçıların miras paylarının yarısı saklı paydır. Yani mirasbırakan mirasçı altsoyunun miras payının en fazla yarısınndan onu mahrum bırakabilir. Saklı pay olan diğer yarısını mirasçının elinden alamaz.
-
Murisin anne babasının miras paylarının ¼’ ü saklı paydır. Yani mirasbırakan mirasçı anne babasının miras payının en fazla dörtte üçünden onları mahrum bırakabilir. Saklı pay olan dörtte biri mirasçı anne babadan alamaz.
-
Sağ kalan eş 1 ve 2 zümre ile birlikte mirasçı olmuşsa miras payının tamamı saklıdır. Yani eş mirasbırakanın çocukları, torunları, anne babası ile birlikte mirasçı ise eşe düşen miras payının hiçbir kısmınamirasbırakan dokunamaz. Diğer hallerde (Eşin büyükanne-büyükbaba zümresi ile mirasçı olması veya tek başına mirasçı olması haleri) sağ kalan eşin saklı payı kendisine kalan miras payının ¾’ ü oranındadır.
Mirasbırakanın kardeşlerinin saklı payı 2007 yılında kaldırılmıştır. Ancak kanun geriye yürümeyeceğinden bu tarihten önce ölen kişilerin kardeşlerin de miras payının 1/8’ i saklı paydır.
MİRASBIRAKANIN SAKLI PAYA MÜDAHALE ETMESİ VE MİRASÇININ HAKLARI
Mirasbırakanın ölüme bağlı tasarruflar (vasiyetname ve miras sözleşmesi) ve kanunda özel sayılan sağlar arası işlemler ile saklı paya müdahale etmesi durumunda mirasçıların açabileceği davalar vardır.
Saklı payına muris tarafından dokunulan mirasçı aşağıda izah edileceği şekilde tenkis davası denilen davayı açarak saklı payını geri isteyebilir.
Tenkis Davası Nedir?
Saklı paylı mirasçıların saklı paylarının mirasbırakan tarafından ellerinden alınması halinde açabilecekleri davadır.
Tenkis Davasını Kimler açabilir?
Bu davayı saklı payına mirasbırakan tarafından müdahale edilmiş saklı paylı mirasçı açar. Burada zorunlu dava arkadaşlığı olmadığından her saklı paylı mirasçı diğerlerinden bağımsız olarak bu davayı açabilir.
Türk Medeni Kanunun 562. Maddesinde saklı paylı mirasçının bu davayı açmaması halinde bu davayı açmaya konusunda başka kimselere de bu yetkiyi vermiştir.
Kanunda sayılan hallerde dava açmaktan kaçınan saklı paylı mirasçının alacaklıları ve iflas idaresi bu davayı açabilir.
Tenkis Davasını Davalısı Kimlerdir?
Tenkis davalarında davalı lehine tasarruf yapılarak yarar elde eden kişidir. Eğer bu kişi tenkis konusu eşyayı 3. Kişiye devretmişse kötünyeti ispat edilmek şartı ile üçüncü kişiye de dava açılabilir. Ancak iyiniyetli üçüncü kişi ayni hakkı kazanmış ise ona karşı artık dava açılamayacak, malı ona devreden kişiden bedeli istenebilecektir.
Tenkis Davasının Özellikleri Nelerdir?
Muris ölmeden tenkis davası açılamaz. Yani tenkis davasının açılması için kişinin önce kendisinin mirasçı olması gereklidir. Örneğin mirasbırakandan önce ölen kişi, mirastan yoksun olan kişi, mirastan feragat eden ya da reddeden kişi, mirastan geçerli şekilde çıkartılan kişi mirasçılık sıfatını kaybedeceğinden tenkis davası da açamaz.
Tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her halde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer
Mirasbırakanın Hangi Tasarrufları Tenkise Tabidir?
-
Saklı pay sahibi mirasçılara ölüme bağlı tasarrufla (Vasiyetname ve miras sözleşmesi )yapılan ve tasarruf edilebilir kısmı aşan kazandırmaların onların saklı paylarını aşan kısmı orantılı olarak tenkise tâbi olur. Tenkise tâbi birden fazla ölüme bağlı tasarrufun bulunması hâlinde, saklı pay sahibi mirasçıya yapılan kazandırmanın saklı payı aşan kısmı ile saklı pay sahibi olmayan kimselere yapılan kazandırmalar orantılı olarak tenkis edilir.
-
Aşağıdaki karşılıksız kazandırmalar, ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tâbidir:
-
Mirasbırakanın, mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapmış olduğu sağlararası kazandırmalar,
-
Geri verilmemek kaydıyla altsoyuna malvarlığı devri veya borçtan kurtarma yoluyla yaptığı kazandırmalar ya da alışılmışın dışında verilen çeyiz ve kuruluş sermayesi,
3. Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi maksadıyla yapılan kazandırmalar,
4. Mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ve ölümünden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışında yapmış olduğu bağışlamalar,
5. Mirasbırakanın saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yaptığı açık olan kazandırmalar.
6- Mirasbırakanın kendi ölümünde ödenmek üzere üçüncü kişi lehine hayat sigortası yaptığı veya böyle bir kişiyi lehdar olarak sonra belirlediği ya da sigortacıya karşı olan istem hakkını sağlararası veya ölüme bağlı tasarrufla karşılıksız olarak üçüncü kişiye devrettiği hâllerde hayat sigortası alacağı
Kendisine tenkise tâbi bir kazandırma yapılmış olan kimse iyiniyetli ise, sadece mirasın geçmesi anında kazandırmadan elinde kalanı geri vermekle yükümlüdür; iyiniyetli değilse, iyiniyetli olmayan zilyedin geri verme borcuna ilişkin hükümlere göre sorumlu olur. Miras sözleşmesiyle elde ettiği kazandırma tenkise tâbi tutulan kimse, bu kazandırma için mirasbırakana verdiği karşılığın tenkis oranında geri verilmesini isteyebilir
Tenkise Tabi İşlemler Hangi Sıra İle Tenkis Edilir?
Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar, önce ölüme bağlı tasarruflardan; bu yetmezse, en yeni tarihlisinden en eskisine doğru geriye gidilmek üzere sağlararası kazandırmalardan yapılır.
Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan ölüme bağlı tasarruflar ve sağlararası kazandırmalar en son sırada tenkis edilir.
Tenkis Davasında Yetkili ve Görevli Mahkeme Neresidir?
Tenkis davasında yetkili mahkeme mirasbırakanın son ikametgahı mahkemesi olup, bu yetki kesindir. Mahkeme tarafından resen dikkate alınır. Tenkis davasında görevli mahkeme ise Asliye Hukuk Mahkemesidir.
